Aanloopstraten: nog altijd de jus van de binnenstad?

Ruim 25 jaar geleden studeerde ik als planoloog af op een onderzoek naar aanloopstraten. Ik noemde ze toen de jus van de binnenstad: de straten die kleur, identiteit en verrassing toevoegen aan het stadshart. Maar geldt dat 25 jaar later nog steeds? Ik ging terug naar drie straten die ik destijds onderzocht: de Lange Hezelstraat in Nijmegen, de Boschstraat in Breda en de Maasstraat in Weert. Drie verschillende straten, in drie verschillende steden. Toch vallen vooral de overeenkomsten op. Wat maakt dat de ene aanloopstraat floreert, terwijl een andere langzaam haar functie verliest?

Wat maakt een aanloopstraat succesvol?

Voor beleidmakers zijn dit soort straten lastig soms te plaatsen. Het zijn geen winkelstraten, maar ook geen woonstraten. Het zijn plekken waar verschillende uitdagingen ‘samenklonteren’. Van uitdagingen wat betreft het economisch functioneren (zichtbaar door leegstand) tot vraagstukken op het gebied van leefbaarheid en veiligheid soms ook gecombineerd met verloedering. Terwijl ze tegelijkertijd vaak ook een heel eigen karakter hebben. En echt smaak geven aan de binnenstad. Ruim 25 jaar na mijn afstuderen ben ik teruggegaan naar een aantal van deze straten. Hoe hebben zij zich ontwikkeld? Welke factoren blijken bepalend voor hun succes of kwetsbaarheid? En vooral: wat kunnen we daaruit leren voor de toekomst? Ondanks hun verschillende karakter, ligging en ontwikkeling laten deze straten opvallend vergelijkbare patronen zien. Ze laten zien dat aanloopstraten voortdurend meebewegen met economische, maatschappelijke en stedelijke ontwikkelingen. Juist daarin schuilt hun kracht, maar ook hun kwetsbaarheid. Uit de vergelijking van de drie straten komen vijf samenhangende succesfactoren naar voren. 

1. Ruimtelijke ligging basisvoorwaarde voor succes

Aanloopstraten leven of kwijnen vaak weg bij de gratie van hun positie in en rond de binnenstad. Sommige straten functioneren als verbinding tussen belangrijke bestemmingen. Ze liggen op logische looproutes tussen station, centrum, culturele voorzieningen of andere publiekstrekkers. Zo profiteert de Lange Hezelstraat van de route van Nijmegen West naar de binnenstad. Andere straten hebben juist een meer zelfstandige positie. De Maasstraat in Weert ontleent haar betekenis minder aan grote bezoekersstromen en meer aan haar eigen identiteit en positie.

Voor aanloopstraten zijn daarom niet alleen de routes belangrijk, maar ook de entrees, knooppunten en zogenaamde stepping stones. Het gaat om de kwaliteit van de wandeling. Bezoekers moeten worden verleid om een straat in te lopen en vervolgens verder te ontdekken. Een aanloopstraat is daarmee niet alleen een route naar een bestemming, maar kan zelf ook een bestemming zijn. 

2. Functiemix zorgt voor veerkracht

Een tweede belangrijke succesfactor is de aanwezigheid van een gevarieerde functiemix. Aanloopstraten die uitsluitend afhankelijk zijn van detailhandel blijken kwetsbaar. Veranderend consumentengedrag, online winkelen en de gevolgen van economische crises of pandemieën raken dergelijke gebieden relatief hard. Juist de sterkere aanloopstraten kenmerken zich door een combinatie van winkels, horeca (sterk toegenomen in onze binnensteden en in de Lange Hezelstraat), dienstverlening, cultuur, creatieve bedrijvigheid, ambacht en wonen. Deze diversiteit zorgt ook voor verschillende bezoekersstromen gedurende de dag en maakt gebieden minder afhankelijk van één enkele economische functie. De functiemix moet niet alleen divers zijn, maar ook echt aansluiten bij de identiteit van de straat en de binnenstad. Als de mix past bij het karakter van het gebied, versterkt dat de aantrekkingskracht en zorgt het voor een unieke positionering.

De Lange Hezelstraat laat dat mooi zien. De straat ontwikkelde zich van een relatief goedkope vestigingslocatie voor starters tot een gebied waar ook meer gevestigde ondernemingen zijn gesetteld. Jarenlang vervulde de straat een belangrijke broedplaatsfunctie. Sommige ondernemers groeiden door, anderen verdwenen weer, maar de constante vernieuwing hield het gebied vitaal. 

De Maasstraat laat juist zien wat er gebeurt wanneer retailkrimp sterker toeslaat. Daar werden op verschillende plekken winkelruimten vervangen door woningen. Dat hoeft niet negatief te zijn. Sterker nog, in sommige situaties draagt wonen juist bij aan een duurzame invulling van de straat. Meer woningen in een aanloopstraat kunnen leegstand namelijk oplossen. Maar wanneer wordt die oplossing een nieuw probleem? Als drie winkelpanden op rij woningen worden, wat betekent dat dan voor de aantrekkelijkheid van de rest van de straat?

3. Van doorloopstraat naar verblijfsplek

Waar vroeger vooral werd gekeken naar bereikbaarheid en de toegankelijkheid voor de auto, komt tegenwoordig steeds meer nadruk te liggen op verblijfskwaliteit. Mensen komen niet alleen naar de binnenstad om iets te kopen. Ze komen om te ontmoeten, te beleven, te wandelen en tijd door te brengen. Aanloopstraten hebben juist op dat vlak een belangrijke kwaliteit. 

Veel van deze straten beschikken over historische gebouwen, karaktervolle gevels, kleinschaligheid, menselijke maat en een eigen sfeer. Die kwaliteit komt echter niet vanzelf tot uiting. Een passende inrichting van de openbare ruimte is essentieel. 

De Lange Hezelstraat heeft haar historische karakter versterkt door een zorgvuldig ingerichte openbare ruimte met passende bestrating en sfeerverlichting. Daardoor wordt de identiteit van de straat letterlijk zichtbaar gemaakt. 

In Breda zien we tegelijkertijd hoe mobiliteit en verblijfskwaliteit soms met elkaar botsen. De Boschstraat beschikt over veel historische kwaliteit, terwijl verkeer nog altijd invloed heeft op de beleving van de straat. Tegelijkertijd zijn al belangrijke stappen gezet, onder meer door de ontwikkeling van delen van de straat tot fietsstraat. Hierdoor is de verblijfskwaliteit verbeterd en ontstaat meer ruimte voor wandelen en fietsen. De opgave is daarmee niet verdwenen, maar de ontwikkeling laat zien dat gerichte investeringen daadwerkelijk bijdragen aan een aantrekkelijker verblijfsmilieu.

De les: investeren in publieke ruimte is geen luxe, maar een voorwaarde voor aantrekkelijke en toekomstbestendige aanloopstraten.

4. Zonder betrokken mensen geen sterke straat

Niet stenen, maar mensen maken uiteindelijk het verschil. In alle onderzochte straten blijkt de betrokkenheid van ondernemers, vastgoedeigenaren, bewoners en gemeente van grote betekenis. De Lange Hezelstraat is daar misschien wel het beste voorbeeld van. Ondernemers en eigenaren zijn goed georganiseerd en zetten gezamenlijk in op het versterken van de identiteit van het gebied. Daardoor bleef de straat zichtbaar, levendig en aantrekkelijk. Ook in Weert speelde een actieve ondernemersvereniging een belangrijke rol in het behoud van de positie van de Maasstraat binnen de binnenstad. In Breda werd tijdens de leegstandsperiode rond 2012 zichtbaar hoe samenwerking verschil kan maken. Tijdelijke invulling van panden, streetart-projecten, evenementen en gezamenlijke initiatieven zorgden voor nieuw perspectief. 

Sociaal kapitaal blijkt daarmee minstens zo belangrijk als financieel kapitaal. De eigenzinnigheid van ondernemers, pandeigenaren en bewoners vormt daarbij vaak juist een kracht. Het zijn vaak de afwijkende ideeën en initiatieven die zorgen voor onderscheidend vermogen. Daarbij spelen vaak enkele beeldbepalende ondernemers een bijzondere rol. Dit zijn de ondernemers die de identiteit van een straat mede vormgeven en door bewoners en bezoekers worden geassocieerd met de plek zelf. In de Boschstraat vervullen onder meer De Beyerd en culturele voorzieningen zoals het Stedelijk Museum een dergelijke functie. Samen met nieuwe concepten zorgen zij voor een mix van vertrouwde ankerpunten en vernieuwing. Juist deze combinatie maakt aanloopstraten aantrekkelijk voor een breed publiek.

5. Een aanloopstraat staat nooit op zichzelf

De laatste les is misschien wel de belangrijkste: aanloopstraten zijn geen afzonderlijke onderdelen van de stad. Ze bewegen mee met bredere economische, maatschappelijke en ruimtelijke ontwikkelingen. De ontwikkeling van een aanloopstraat wordt mede bepaald door stedelijke veranderingen op het gebied van woningbouw, mobiliteitskeuzen en gebiedsontwikkelingen.

De Lange Hezelstraat profiteerde mede van de groei van de stad aan de westelijke zijde. De Boschstraat profiteert van investeringen in cultuur, de herontwikkeling van omliggende gebieden en toekomstige ontwikkelingen rond het stationsgebied, het Havenkwartier en het Chassékwartier. Met name de combinatie van wonen, cultuur en verbeterde verbindingen richting de binnenstad versterkt de betekenis van de Boschstraat als schakel tussen verschillende stedelijke gebieden.

Samenhang via positionering, identiteit en profilering

Zoals gezegd zijn er verschillende factoren die invloed hebben op het functioneren van een straat:

• Ligging en routes: stuur op entrees, loopstromen, verbindingen en stepping stones.
• Functiemix: voorkom een eenzijdige retailbenadering en kijk naar horeca, dienstverlening, cultuur, wonen, ambacht en werken.
• Verblijfskwaliteit: investeer in openbare ruimte, vergroening, verkeersluwte en menselijke maat.
• Organiserend vermogen: versterk samenwerking tussen ondernemers, eigenaren, bewoners en gemeente.
• Stedelijke samenhang: koppel de straat aan woningbouw, mobiliteit, cultuur, stationsgebieden en gebiedsontwikkeling.

Er bestaat geen standaardaanpak. De bovenstaande vijf factoren werken alleen in samenhang. Een prachtige openbare ruimte redt geen straat zonder interessante functies. Een sterke ondernemersvereniging kan niet alles oplossen als bezoekers de straat niet weten te vinden. En nieuwe functies werken alleen als ze passen bij het karakter van de plek. Daarom begint de aanpak van een aanloopstraat wat ons betreft niet met de vraag: wat moeten we hier toevoegen? Maar met een fundamentelere vraag: wat voor straat wil en kan dit zijn? En voor wie?

Eigenheid als het belangrijkste kapitaal van de binnenstad

Ruim 25 jaar later zijn aanloopstraten voor mij daarom nog steeds de jus van de binnenstad. Lokale ondernemers, bijzondere gebouwen, cultuur, wonen, horeca en onverwachte initiatieven komen er allemaal samen. Soms schuurt dat. En juist dat maakt deze straten interessant. Ook omdat juist hier iets kan ontstaan wat zich moeilijk laat plannen: eigenheid. Dat betekent ook dat er geen blauwdruk bestaat. Wat werkt in de Lange Hezelstraat, werkt niet automatisch in de Boschstraat of Maasstraat. Het begint met het stellen van vragen: Wat is de historie, het verhaal van de straat? Welke positie heeft zij in de stad? Voor wie wil de straat aantrekkelijk zijn? En welke functies, openbare ruimte en programmering passen daarbij?

Met dank aan (auteur van dit artikel): John Bardoel, senior adviseur bij Ginder

“Bij Ginder beginnen we met de eigenheid van het gebied. Want in een tijd waarin binnensteden op elkaar dreigen te gaan lijken, is eigenheid misschien wel het belangrijkste kapitaal dat een binnenstad heeft.”

John Bardoel